Kinderen betrekken bij een afscheid: geef ze een eigen plek in het proces
De eerste persoon die een kind graag verdrietig ziet, moet ik nog tegenkomen. Het is namelijk een natuurlijk instinct om onze kinderen te willen beschermen. We willen ze blij zien en veilig houden. En tsja… als er iemand overlijdt, wordt dat instinct dubbel en dwars getest. We willen kinderen beschermen tegen de harde werkelijkheid, terwijl ik als uitvaartondernemer juist merk dat dit eigenlijk helemaal niet hoeft. Waar kinderen vooral behoefte aan hebben? Eerlijkheid, duidelijkheid en… een eigen plek in het afscheid. En nee: dat hoeft echt niet in de spotlights te zijn, soms is het juist de achtergrond waarop ze van betekenis zijn. Let’s talk ins & outs.
Skip sugarcoaten, ‘leeftijd-eerlijkheid’ duurt 't langst
Kinderen voelen vaak haarfijn aan dat er iets speelt. Verzwijg je als ouder zaken of maak je dingen mooier dan dat ze zijn (sugarcoaten), dan vullen kinderen de lege plekken vaak zelf in. En dat is waar vaak de misverstanden ontstaan. Daarom geloof ik heilig in eerlijke antwoorden, passend bij de leeftijdsfase. Laten we het ‘leeftijd-eerlijkheid’ noemen. Geen ingewikkelde uitleg, ook niet details tot in den treure, maar een eerlijk verhaal dat het kind begrijpt. Ook fijn voor jou, ouder/verzorger, want dat betekent ook dat je niet overal een antwoord op hoeft te hebben. Want laten we eerlijk zijn: op sommige vragen heb je simpelweg geen antwoord. Rustig ademhalen dus, het is niet aan jou om al die antwoorden te hebben. Het is je taak om er ‘gewoon’ te zijn. En om eerlijk te zijn over het verdriet dat gevoeld wordt. Ja, ook je eigen tranen mogen er zijn.
Afscheid nemen begint eerder dan bij een gesloten kist
Een van de belangrijkste dingen die ik ouders meegeef, is dat een afscheid niet begint op de dag van de uitvaart zelf. Hoe moet een kind begrijpen wat er speelt als het pas op de dag zelf bij het proces wordt betrokken? Kom ik weer: bevestiging en duidelijkheid. Neem bijvoorbeeld een kind dat afscheid moet nemen van haar oma die nog leeft en haar vervolgens pas weer ‘ziet’ op de uitvaart… in een gesloten kist. Dan ontstaat er een enorm gat in het verhaal. Het meisje zelf weet bijvoorbeeld helemaal niet zeker of oma wel in de kist ligt. En hoe is oma daar überhaupt gekomen? Door kinderen stap voor stap mee te nemen, wordt het verhaal in hun hoofd logisch. Denk aan een momentje met elkaar in het zorgcentrum/thuis, daarna bij de opbaring en tot slot, op de dag zelf, bij de kist. Natuurlijk met jou als ouder/begeleider aan hun zijde om te steunen. In stilte en met een passend verhaal.
Kijken hoeft nooit, maar mag altijd
Ouders vragen mij regelmatig of hun kind de overleden dierbare nog moet zien. Mijn antwoord? Vrijwel altijd hetzelfde: kinderen hoeven niet te kijken, maar mogen altijd kiezen. Ook al denken wij te weten wat goed is voor onze kinderen, soms is de realiteit anders. Kinderen weten namelijk verrassend goed wat ze wel en niet willen. Vaak zelfs beter dan volwassenen. 😉 Waar dat meisje van vijf nieuwsgierig is en nog eventjes wil kijken, kan het jongetje van drie dat nog te spannend vinden en ervoor kiezen om niet te kijken. Beide keuzes zijn goed. Het is aan jou als ouder/verzorger om bij je kind aan te voelen/in te checken wat het beste is. Het kind stuurt richting de juiste keuze, maar jij moet ‘m maken.
Dat geldt ook voor lachen... én huilen
Toegegeven: ook mijn hart breekt een klein beetje als ik een kind in tranen zie. Dat is een vorm van empathie en daar is niks mis mee. Toch is het ook belangrijk om alle emotie-uitingen – van lachen tot huilen – de ruimte te geven. Je eigen ongemak daarin soms opzij te zetten. Zo kan een kind dus inderdaad uit het niets heel hard gaan huilen, maar ook keihard gaan lachen. Of opeens gaan spelen of over iets totaal anders beginnen. Allemaal hele gezonde handelingen. Kinderen verwerken verdriet namelijk heel anders dan wij volwassenen. Ze schakelen vaak moeiteloos tussen uiteenlopende emoties. Moment #1 zijn ze verdrietig, moment #2 spelen ze weer alsof er niets aan de hand is. Dat betekent niet dat het verlies hen niet raakt, het betekent juist dat zij hun emoties in kleine stukjes verwerken. Laat dus die tranen én schaterlach toe. Dat stilstaan bij verdriet én mooie herinneringen.
Kids stellen vaker vragen, tieners nemen meer afstand
Ook al rouwt elk kind op zijn eigen manier, we zien wel algemene kenmerken per leeftijdscategorie. Zo stellen jonge kids vaak veel vragen, terwijl tieners sneller afstand lijken te nemen. Ze willen dat het leven doorgaat. Naar school gaan, naar die sporttraining en hangen met vrienden. Ook hierbij geldt: dit is onderdeel van het rouwproces. Geef hen dus de ruimte om hun eigen weg te vinden, maar laat weten dat je er bent wanneer ze willen praten. Willen ze liever naar dat ene feestje van die klasgenoot? Helemaal oké. Soms is dat precies wat ze nodig hebben. Zie het als een ventilatiesysteem. En als hij/zij toch liever weer opgehaald wil worden omdat het niet gaat, dan ben jij daar om je tiener weer op te pikken. Wat betreft de rol op de uitvaart: tieners en muziek zijn vaak onafscheidelijk. Geef ze bijvoorbeeld, zoals in onderstaand voorbeeld, de waardevolle taak om een muziekstuk uit te zoeken voor tijdens de dienst.
Soms ligt de mooiste rol buiten de spotlights
Het gaat erom dat het kind bijdraagt op een manier die bij hem of haar past. Sterker nog: mijn ervaring is juist dat de meest betekenisvolle bijdragen heel vaak achter de schermen plaatsvinden. Een paar van die momenten die ik mocht meemaken:
- Bloemenband vullen
Jonge kleinkinderen vulden voorafgaand aan de condoleance samen de bloemenband met losse bloemen. Daarna gingen ze naar huis, terwijl de ouders bleven. - Kist(deksel) beschilderen
Regelmatig mag ik een uitvaart begeleiden waarbij kinderen de kist of het deksel beschilderen. Of een tekening maken voor in de kist of op de rouwkaart. - ‘Samen’ met opa tekenen
Ook heel bijzonder: die keer dat een opa in de laatste weken van zijn leven de tekeningen van zijn kleinkinderen inkleurde. Deze kregen een plek op de rouwkaart. - Uitvergrote tekening verwerkt op de kist
Bij een afscheid van een jonge moeder maakte haar zoon een tekening die werd uitvergroot en verwerkt op het kistdeksel. Zo kwamen hun wereld weer samen. - Beschilderde houten vlinder als sluitschroef
Een houten vlinder werd beschilderd en later als sluitschroef op de kist bevestigd. Na afloop kregen de kinderen deze vlinder terug als blijvende herinnering. - Persoonlijke woordwolk
Kleinkinderen maakten een woordwolk met woorden die bij hun opa pasten. De oudsten werkten het ontwerp uit, waarna het bord in XL-formaat naast de kist stond. - Snickers & Marsjes uitdelen
Omdat dit hét snoepgoed was dat de kleinkinderen kregen als ze bij opa op bezoek kwamen. Van het kopen tot het uitdelen: ze deden het allemaal samen. - Bakken zoals ze dat met opa deden
Opa bakte dolgraag met zijn kleinkinderen, dus de week voor zijn afscheid bakten de kids samen met hun ouders 150 (!) cupcakes. Zelf versierd én uitgedeeld. - Bloemstuk maken
Ook werk ik samen met een bloemist die kids actief betrekt bij het maken van bloemstukken. Zo ontstaat er een mooi arrangement én een waardevolle herinnering.
Toch een rol in de spotlights? Ga ervoor!
Het ene kind vervult liever een rol op de achtergrond, terwijl het andere kind dat momentje op de voorgrond juist wel prettig vindt. En weer een ander kind pakt een momentje voor én achter de schermen. All good, zolang het maar goed voelt. Wil jouw zoon of dochter graag iets tijdens de dienst verzorgen, en plein public? Laat ze bijvoorbeeld een kaarsje aansteken, een bloem op de kist leggen, een herinnering delen, een gedicht voordragen of helpen bij het begeleiden van de kist. Steekt hij/zij een kaarsje aan? Dan kan ik ervoor zorgen dat er ondertussen muziek klinkt. Zo wordt het moment meer ontspannen en voelt je kind zich wat minder bekeken.
Draaiboek voor afscheid nemen? Uit het raam ermee
Dat geldt voor volwassenen, maar dus ook voor kinderen. Een vast stappenplan of één manier om ermee om te gaan bestaat simpelweg niet. Want inderdaad: elk kind is anders, de behoeften dus ook. Wat ik wél steeds opnieuw zie, is dat kinderen meer aankunnen dan wij soms invullen. Wanneer ze eerlijk worden meegenomen in wat er gebeurt, wanneer ze vragen mogen stellen en wanneer ze een eigen rol krijgen in het afscheid, ontstaan vaak de meest waardevolle momenten. Ook ná het hele traject trouwens, want het werkt ook nog eens langer – en positief – door in het verdere rouwproces. Aan jou als ouder/verzorger om daar ruimte aan te geven. En aan mij om jullie daar met liefde in te begeleiden. Daarover gesproken: ouders krijgen bij Volgerlanden Uitvaartzorg een boekje over het ondersteunen van kinderen met verdriet, Kinderen krijgen het ‘Tasje voor Tranen. Gewoon, omdat we samen – en met de juiste info – sterker staan.
Moraal van het verhaal: kinderen die de ruimte krijgen om afscheid te nemen nog vóór het echte afscheid, voelen zich meer gehoord en gezien. Het gaat erom dat je als ouder/verzorger aanvoelt en luistert waar behoefte aan is, zonder vanuit instinctieve bescherming onnodig hoge muren te metselen. En onthoud: een rol van betekenis hoeft helemaal niet in een bomvolle aula plaats te vinden. Een waardevolle rol vervullen kan prima op de achtergrond. Van het maken van een tekening tot het controleren van opa’s sokken. Het gaat niet over overal antwoord op hebben, maar over er voor elkaar zijn.